Zehirlenme, vücuda zararlı bir maddenin girmesi sonucu organ ve sistemlerin işlevlerinin bozulmasıdır. Zehirlenme her yaş grubunda görülebilir; ancak özellikle çocuklar, merak duyguları ve her şeyi ağızlarına götürme eğilimleri nedeniyle en yüksek risk grubunu oluşturur. Türkiye'de her yıl binlerce zehirlenme vakası acil servislere başvurmaktadır. Zehirlenmelerde hızlı ve doğru müdahale hayat kurtarıcıdır; ancak yanlış bir uygulama (örneğin yanlış zamanda kusturma) durumu daha da kötüleştirebilir.
Zehirlenme Yolları
Zehirli maddeler vücuda dört farklı yolla girebilir. Her zehirlenme yolunun belirtileri ve müdahale yöntemleri farklıdır.
Sindirim Yoluyla Zehirlenme (Ağız Yolu)
En sık karşılaşılan zehirlenme yoludur. Zehirli maddenin yutulması sonucu gerçekleşir. İlaçlar, temizlik ürünleri, böcek ilaçları, zehirli bitkiler ve bozulmuş gıdalar sindirim yoluyla zehirlenmeye neden olabilir. Belirtileri arasında bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal, ağızda yanma hissi, aşırı tükürük salgılanması ve bilinç değişikliği sayılabilir. Bu tür zehirlenmelerde yutulmuş maddenin ne olduğunu tespit etmek son derece önemlidir çünkü müdahale yöntemi buna göre belirlenir.
Solunum Yoluyla Zehirlenme
Zehirli gazların veya buharların solunması yoluyla gerçekleşir. Karbonmonoksit (CO), doğal gaz sızıntısı, boya tineri buharı, böcek ilacı spreyleri ve endüstriyel kimyasal buharlar solunum yoluyla zehirlenmeye yol açar. Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, solunum güçlüğü, göğüste sıkışma hissi, bilinç bulanıklığı ve yüzde kızarma ya da siyanoz (morarma) başlıca belirtileridir. Solunum yoluyla zehirlenmelerde ilk adım, yaralıyı zehirli ortamdan uzaklaştırarak temiz havaya çıkarmaktır; ancak kurtarıcının kendi güvenliğini sağlamadan ortama girmemesi kritik önem taşır.
Deri (Temas) Yoluyla Zehirlenme
Zehirli maddenin cilt ile temas etmesi sonucu oluşur. Tarım ilaçları, bazı endüstriyel kimyasallar ve zehirli bitkiler deri yoluyla zehirlenmeye neden olabilir. Ciltte kızarıklık, yanma, kaşıntı, kabarcıklar ve döküntü görülebilir. Deri yoluyla emilen bazı maddeler sistemik (tüm vücudu etkileyen) zehirlenmeye yol açabilir. Müdahalede kontamine olmuş kıyafetler çıkarılmalı ve etkilenen bölge bol su ile en az 15-20 dakika yıkanmalıdır.
Enjeksiyon (İğne) Yoluyla Zehirlenme
Zehirli maddenin deri altına, kas içine veya damar içine enjekte edilmesiyle gerçekleşir. Yılan, akrep ve arı sokmaları, uyuşturucu madde enjeksiyonu ve yanlış ilaç uygulamaları bu gruba girer. Belirtiler çok hızlı gelişebilir ve yaşamı tehdit edici boyutlara ulaşabilir. Bu tür zehirlenmelerde zehrin türünü belirlemek tedavi açısından kritik öneme sahiptir.
İlaç Zehirlenmesinde İlk Yardım
İlaç zehirlenmesi, özellikle çocuklarda ve intihar girişimlerinde sık görülür. Parasetamol, aspirin, antidepresan ilaçlar, kalp ilaçları ve uyku hapları en sık zehirlenmeye neden olan ilaçlardır.
İlaç zehirlenmesinde yapılması gerekenler:
- Hemen 112 veya 114 Ulusal Zehir Danışma hattını arayın
- Alınan ilacın adını, miktarını ve ne zaman alındığını tespit etmeye çalışın
- İlaç kutusu veya ambalajını sağlık ekibine göstermek üzere saklayın
- Yaralı bilinci açıksa ve yutma refleksi varsa, ağzında kalan ilaç kalıntılarını çıkarmasını sağlayın
- Bilinç kapalıysa kurtarma pozisyonuna alın
- Solunum ve nabzı düzenli olarak kontrol edin
- Tıbbi danışmanlık almadan kusturmayın
Gıda Zehirlenmesinde İlk Yardım
Gıda zehirlenmesi, bakteriler, virüsler, parazitler veya toksinlerle kontamine olmuş gıdaların tüketilmesi sonucu ortaya çıkar. Belirtiler genellikle yemekten 2-6 saat sonra başlar ancak bazı durumlarda 24-72 saat sonra da ortaya çıkabilir. Bulantı, kusma, ishal, karın krampları, ateş ve halsizlik en yaygın belirtilerdir.
Gıda zehirlenmesinde ilk yardım:
- Sıvı kaybını (dehidratasyonu) önlemek için bol sıvı tüketimi sağlanmalıdır; su, ayran veya tuzlu-şekerli su karışımı verilebilir
- Kusma ve ishal ile vücut zehirli maddeyi atmaya çalıştığından bu süreçler engellenmemelidir
- Katı gıdalardan bir süre uzak durulmalıdır
- Şüpheli gıda örneği saklanmalıdır
- Kanlı ishal, yüksek ateş, 24 saatten uzun süren belirtiler, şiddetli dehidratasyon belirtileri (kuru ağız, az idrar, baş dönmesi) veya bebek ve yaşlılarda zehirlenme durumlarında mutlaka hastaneye başvurulmalıdır
Mantar Zehirlenmesinde İlk Yardım
Mantar zehirlenmesi, Türkiye'de her yıl ölümlere yol açan ciddi bir sağlık sorunudur. Zehirli mantarları yenilebilir olanlardan ayırt etmek çoğu zaman uzmanlık gerektirir; halk arasında bilinen yöntemler (gümüş kaşık testi, soğan testi gibi) kesinlikle güvenilir değildir.
Mantar zehirlenmesi belirtileri yenen mantarın türüne bağlı olarak 30 dakika ile 24 saat arasında ortaya çıkabilir. Geç ortaya çıkan belirtiler (6 saatten sonra) genellikle daha tehlikeli mantar türlerine işaret eder ve karaciğer yetmezliğine yol açabilir. Belirtiler arasında şiddetli karın ağrısı, kusma, kanlı ishal, sarılık (cilt ve gözlerin sararması) ve bilinç değişikliği bulunur.
Mantar zehirlenmesinde hemen 112 aranmalı veya en yakın hastaneye gidilmelidir. Yenilen mantardan örnek varsa hastaneye götürülmelidir. Kusulan materyal de analiz için saklanabilir. Aynı mantarı yiyen diğer kişiler de belirtileri olmasa bile gözlem altına alınmalıdır.
Karbonmonoksit (CO) Zehirlenmesinde İlk Yardım
Karbonmonoksit, renksiz ve kokusuz bir gaz olması nedeniyle "sessiz katil" olarak bilinir. Doğal gaz, kömür, odun ve soba yakıtlarının eksik yanması sonucu oluşur. Özellikle kış aylarında kapalı ortamlardaki soba ve şofbenlerden kaynaklanan CO zehirlenmesi her yıl onlarca can kaybına neden olmaktadır.
CO zehirlenmesi belirtileri kademeli olarak gelişir: başlangıçta baş ağrısı ve baş dönmesi, ardından bulantı, kusma, halsizlik, göğüste sıkışma hissi, bilinç bulanıklığı ve ileri aşamada bilinç kaybı ve ölüm. Ciltte kiraz kırmızısı renk görülebilir ancak bu belirtin her zaman mevcut olmayabilir.
CO zehirlenmesinde ilk yardım:
- Ortama girmeden önce kendi güvenliğinizi sağlayın; mümkünse nefes tutarak veya ıslak bezle ağız ve burnunuzu kapatarak girin
- Pencere ve kapıları açarak havalandırma sağlayın
- Yaralıyı en kısa sürede temiz havaya çıkarın
- Bilinci kapalı ve solunumu yoksa temel yaşam desteğine başlayın
- Bilinci kapalı ancak solunumu varsa kurtarma pozisyonuna alın
- Hemen 112'yi arayın; CO zehirlenmesinde hastanede hiperbarik oksijen tedavisi gerekebilir
- Yaralıyı sıcak tutun; battaniye veya örtü ile sarın
Kusturma Ne Zaman Yapılır, Ne Zaman Yapılmaz?
Zehirlenmelerde kusturma konusu en kritik karar noktalarından biridir. Yanlış zamanda kusturma, durumu ciddi şekilde kötüleştirebilir ve hatta ölüme yol açabilir.
Kusturma Yapılmaması Gereken Durumlar
- Korozif (yakıcı) madde yutulmuşsa: Asit ve alkali maddeler (çamaşır suyu, tuz ruhu, lavabo açıcı, kireç çözücü) yemek borusu ve mideyi yakmıştır; kusturma ikinci bir yanığa neden olur
- Petrol türevi maddeler yutulmuşsa: Benzin, tiner, gazyağı gibi maddeler kusma sırasında akciğere kaçabilir (aspirasyon) ve kimyasal pnömoniye yol açabilir
- Bilinç bulanıklığı veya bilinç kaybı varsa: Kusmuk solunum yoluna kaçarak boğulmaya neden olabilir
- Nöbet geçiriyorsa: Aspirasyon riski yüksektir
- 6 aydan küçük bebekler: Kusturma güvenli değildir
- Keskin veya sivri cisimler yutulmuşsa: Kusturma yaralanmaya neden olabilir
Kusturma Yapılabilecek Durumlar
Kusturma yalnızca zehir danışma merkezi veya sağlık profesyonelinin önerisiyle yapılmalıdır. Genel olarak toksik bir madde (ilaç, zehirli bitki gibi) yutulmuşsa, yaralının bilinci tam açıksa, yutma ve öksürük refleksleri sağlamsa ve yutulma üzerinden 1 saatten az zaman geçmişse kusturma düşünülebilir. Kusturma için bir bardak ılık su içirilip boğaz gerisine parmakla uyarılarak kusma refleksi tetiklenebilir. Ancak her durumda öncelikle 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi aranarak profesyonel görüş alınması en güvenli yaklaşımdır.
114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi
Türkiye'de zehirlenme durumlarında 7 gün 24 saat hizmet veren 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi aranabilir. Bu hat, tüm zehirlenme türlerinde uzman toksikoloji doktorlarından anında bilgi ve yönlendirme almak için tasarlanmıştır. 114'ü aradığınızda şu bilgileri hazır bulundurun:
- Zehirlenmeye neden olan maddenin adı ve türü
- Alınan miktar (tahmin bile olsa)
- Maddenin ne zaman alındığı
- Yaralının yaşı ve kilosu
- Mevcut belirtiler
- Varsa yaralının kronik hastalıkları ve kullandığı ilaçlar
114'ü aramak ücretsizdir ve hayat kurtarıcı bilgi sağlar. Şüpheli her zehirlenme durumunda vakit kaybetmeden bu hattı arayın.
Zehirlenmelerde Genel İlk Yardım İlkeleri
- Önce kendi güvenliğinizi sağlayın; zehirli ortama korunmasız girmeyin
- Zehirli maddeyi belirleyin; ambalaj, kutu veya şişeyi saklayın
- 112 veya 114'ü arayarak profesyonel yönlendirme alın
- Tıbbi danışmanlık almadan kusturmayın veya herhangi bir şey içirmeyin
- Yaralının solunum yolunu açık tutun
- Bilinç kapalıysa kurtarma pozisyonuna alın
- Solunum ve nabzı düzenli kontrol edin; gerekirse temel yaşam desteğine başlayın
- Kusmuğu sağlık ekibine göstermek üzere saklayın
- Yaralıyı sakin tutun ve sıcak örtün
Zehirlenmelerden Korunma
Zehirlenmelerin büyük çoğunluğu önlenebilir niteliktedir. Evde alınabilecek basit önlemler şunlardır:
- İlaçları çocukların ulaşamayacağı yüksek ve kilitli dolaplarda saklayın
- Temizlik ürünlerini orijinal ambalajlarında tutun; asla yiyecek-içecek kaplarına koymayın
- CO zehirlenmesine karşı soba ve şofben bakımlarını düzenli yaptırın, ortam havalandırmasını sağlayın
- Doğadan topladığınız mantarları yemeyin; uzman olmadan mantar tanımlama yapmayın
- Tarım ilaçlarını koruyucu ekipman ile uygulayın
- CO dedektörü kullanmayı düşünün
Zehirlenmelerde doğru bilgi ve hızlı müdahale hayat kurtarır. En önemli adım, zehirli maddeyi tespit etmek ve 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni aramaktır. İlk yardım eğitimi alarak zehirlenme durumlarında nasıl müdahale edeceğinizi pratik olarak öğrenebilirsiniz.