Hasta ve Yaralının Değerlendirilmesi

Hasta ve Yaralı Değerlendirmesi Neden Önemlidir?

Olay yerinin güvenliği sağlandıktan sonra sıra, hasta veya yaralının durumunu sistematik bir şekilde değerlendirmeye gelir. Bu değerlendirme, hayatı tehdit eden sorunların hızla belirlenmesini ve doğru müdahale sırasının oluşturulmasını sağlar. Rastgele veya düzensiz bir yaklaşım, kritik bulguların gözden kaçmasına ve yanlış müdahale önceliklerinin belirlenmesine yol açabilir.

Hasta ve yaralı değerlendirmesi iki ana aşamadan oluşur: birincil değerlendirme (yaşamsal tehditlerin tespiti) ve ikincil değerlendirme (detaylı muayene). Bu iki aşama birbirini tamamlar ve her ikisi de profesyonel sağlık ekibine doğru bilgi aktarılması için büyük önem taşır.

Birincil Değerlendirme (Hızlı Değerlendirme)

Birincil değerlendirme, yaşamı doğrudan tehdit eden durumların tespit edilmesi ve müdahale edilmesi amacıyla yapılan hızlı ve sistematik bir değerlendirmedir. Bu aşamada "ABCDE" yaklaşımı kullanılır ve her adım sırasıyla uygulanır. Bir adımda sorun tespit edilirse, bir sonraki adıma geçmeden önce o sorun giderilmeye çalışılır.

A - Airway (Hava Yolu)

İlk olarak hava yolunun açık olup olmadığı kontrol edilir. Bilinci kapalı kişilerde dil gevşeyerek geriye düşer ve hava yolunu tıkayabilir. Hava yolunu açmak için baş geri-çene yukarı manevrası uygulanır: bir el alna yerleştirilir ve baş hafifçe geriye itilir, diğer elin iki parmağı ile çene kemiği yukarı kaldırılır.

Eğer boyun veya omurga yaralanması şüphesi varsa, baş geriye itilmez; bunun yerine çene itme (jaw-thrust) manevrası uygulanır. Bu manevrada başı sabit tutarak sadece alt çene öne doğru itilir. Ağız içinde yabancı cisim görülürse (dişlerin dışarı çıkmış parçaları, kan, kusma vb.) parmakla temizlenir; ancak görülmeyen bir cismi aramak amacıyla parmağınızı körlemesine ağıza sokmayın.

B - Breathing (Solunum)

Hava yolu açıldıktan sonra kişinin nefes alıp almadığı "Bak-Dinle-Hisset" yöntemiyle en fazla 10 saniye içinde değerlendirilir:

• Bak: Göğüs kafesinin yükselip alçalmasını gözlemleyin.
• Dinle: Ağız ve burundan nefes sesini dinleyin.
• Hisset: Yanağınızla hava akımını hissetmeye çalışın.

Normal solunum varsa kişiyi kurtarma (deriye yatış) pozisyonuna alarak izlemeye devam edin. Solunum yoksa veya anormal ise (gasping) derhal temel yaşam desteğine başlayın. Solunum varsa ancak zorsa, solunum hızını sayın: yetişkinlerde dakikada 12-20 solunum normaldir. Bu aralığın çok altı veya çok üstü ciddi bir soruna işaret eder.

C - Circulation (Dolaşım)

Dolaşım değerlendirmesinde kan dolaşımının yeterliliği ve ciddi kanama olup olmadığı kontrol edilir. Şu bulgulara dikkat edin:

• Ciddi dış kanama: Yaralının vücudunu hızla tarayarak aktif, ağır kanama olup olmadığını kontrol edin. Ciddi kanama tespit edilirse, doğrudan baskı uygulayarak kanamayı kontrol altına alın.
• Cilt rengi ve ısısı: Soluk, gri veya mavimsi cilt rengi dolaşım yetersizliğine; soğuk ve nemli cilt şoka işaret edebilir.
• Kapiller dolum zamanı: Tırnak yatağına bastırıp bıraktığınızda rengin 2 saniyeden kısa sürede geri dönmesi normaldir. Daha uzun süre, dolaşım yetersizliği göstergesidir.

D - Disability (Bilinç Durumu / Nörolojik Değerlendirme)

Bilinç durumunun değerlendirilmesi için AVPU ölçeği kullanılır. Bu basit ve hızlı sistem, bilinç seviyesini dört kademede sınıflandırır:

• A - Alert (Uyanık): Kişi tam bilinçli, göz teması kuruyor, sorulara anlamlı cevap veriyor ve çevresinin farkında.
• V - Verbal (Sesli Uyarıya Tepkili): Kişi kendiliğinden tepki vermiyor ancak yüksek sesle konuşulduğunda veya adı söylendiğinde gözlerini açıyor veya bir tepki gösteriyor.
• P - Pain (Ağrılı Uyarıya Tepkili): Sesli uyarıya yanıt vermiyor ancak ağrılı bir uyaran (trapez kası sıkma, tırnak yatağına baskı) uygulandığında tepki gösteriyor.
• U - Unresponsive (Yanıtsız): Hiçbir uyarana tepki vermiyor. Bu en ağır bilinç kaybı düzeyidir ve acil müdahale gerektirir.

AVPU değerlendirmesi hızlı ve tekrarlanabilir bir yöntemdir. Bilinç düzeyindeki değişiklikleri takip etmek, hastanın durumunun kötüleşip kötüleşmediğini anlamak açısından büyük önem taşır.

E - Exposure (Vücudun İncelenmesi)

Birincil değerlendirmenin son adımında, yaralının vücudu gözden geçirilerek gizli kalmış yaralanmalar aranır. Kıyafetlerin altında kalan kanamalar, şişlikler, deformiteler veya yanıklar tespit edilmeye çalışılır. Bu aşamada yaralının mahremiyetine dikkat edilmeli ve gereksiz yere kıyafetler çıkarılmamalıdır. Vücut ısısının korunması da önemlidir; yaralı üşümemeli ve battaniye veya örtü ile sıcak tutulmalıdır.

İkincil Değerlendirme (Detaylı Muayene)

Birincil değerlendirmede yaşamı tehdit eden sorunlar giderildikten veya kontrol altına alındıktan sonra, ikincil değerlendirmeye geçilir. Bu aşama daha detaylı ve sistematik bir muayenedir. İkincil değerlendirme, profesyonel sağlık ekibine aktarılacak bilgileri toplama amacı da taşır.

Baştan Ayağa Muayene

Yaralının vücudu baştan ayağa doğru sistematik olarak incelenir. Her bölgede şişlik, hassasiyet, deformite, kanama ve hareket kısıtlılığı aranır:

1. Baş: Kafa derisi, yüz ve çene bölgesi. Kafatasında çökme, şişlik, kanama veya sıvı akıntısı (kulak, burundan) kontrol edilir.
2. Boyun: Hassasiyet, şişlik veya deformite aranır. Boyun yaralanması şüphesi varsa kesinlikle hareket ettirilmez ve sabit tutulur.
3. Göğüs: Her iki tarafı da kontrol edin. Eşit hareket edip etmediğine, hassasiyet veya krepitasyon (çıtırtı hissi) olup olmadığına bakın.
4. Karın: Dört kadranı ayrı ayrı hafifçe palpasyon ile kontrol edin. Sertlik, hassasiyet veya şişlik değerlendirin.
5. Pelvis (Kalça): Pelvis kemiğine hafifçe bastırarak instabilite (dengesizlik) kontrol edin. Pelvis kırığı ağır kanamaya neden olabilir.
6. Bacaklar ve kollar: Her iki ekstremiteyi karşılaştırmalı olarak değerlendirin. Deformite, şişlik, hassasiyet, duyum ve hareket kapasitesi kontrol edin.
7. Sırt: Yaralıyı döndürmeden, mümkünse elinizi altından geçirerek sırt bölgesini kontrol edin.

SAMPLE Öykü Alma

Bilinçli yaralılardan veya yakınlarından SAMPLE kısaltmasıyla sistemleştirilmiş öykü bilgisi toplanır:

• S - Signs/Symptoms (Belirti ve Bulgular): Kişi ne hissediyor? Ağrısı var mı, nerede, nasıl bir ağrı?
• A - Allergies (Alerjiler): Bilinen herhangi bir alerjisi var mı?
• M - Medications (İlaçlar): Düzenli kullandığı ilaçlar neler?
• P - Past Medical History (Geçmiş Hastalıklar): Bilinen kronik hastalıkları var mı (diyabet, kalp hastalığı, astım vb.)?
• L - Last Oral Intake (Son Yiyecek/İçecek): En son ne zaman yiyip içti?
• E - Events (Olaylar): Olaydan önce ne yapıyordu, ne oldu?

Bu bilgiler, gelecek sağlık ekibine aktarılarak hastanın tedavi planının daha hızlı ve doğru bir şekilde oluşturulmasını sağlar.

Vital Bulgular (Yaşam Bulguları)

Vital bulgular, vücudun temel yaşam fonksiyonlarını gösteren ölçülebilir değerlerdir. İlk yardımcının bu değerleri tam olarak ölçmesi beklenmese de, genel bir değerlendirme yapabilmesi önemlidir:

• Bilinç düzeyi: AVPU ölçeği ile değerlendirilir.
• Solunum hızı: Yetişkinlerde dakikada 12-20 arası normaldir. 8'in altı veya 30'un üstü ciddi bir sorun göstergesidir.
• Nabız: Yetişkinlerde dakikada 60-100 arası normaldir. Bileğin iç tarafındaki radyal arterden veya boyundaki karotis arterden alınabilir. Nabzın hızı, düzeni ve gücü değerlendirilir.
• Cilt rengi ve ısısı: Pembe, sıcak ve kuru cilt normaldir. Soluk ve soğuk cilt şoku, mavimsi renk oksijen yetersizliğini, kırmızı ve sıcak cilt ateş veya sıcak çarpmayı işaret edebilir.
• Göz bebekleri: Normal koşullarda her iki göz bebeği eşit büyüklükte olup ışığa tepki verir. Eşit olmayan göz bebekleri beyin hasarına işaret edebilir.

Triaj: Çok Sayıda Yaralıda Önceliklendirme

Toplu kazalar, doğal afetler veya çok yaralılı olaylarda kaynaklar sınırlı olduğunda, yaralıların aciliyetine göre sınıflandırılması gerekir. Bu süreç triaj olarak adlandırılır. İlk yardımcıların bilmesi gereken temel triaj kategorileri şunlardır:

• Kırmızı (Acil): Hayati tehlikesi olan ancak hemen müdahale edilirse kurtarılabilecek yaralılar. Nefes alamayan, ağır kanayan veya şokta olan kişiler.
• Sarı (Gecikmeli): Ciddi yaralanması olan ancak birkaç saat içinde müdahale edilmesi yeterli olabilecek yaralılar. Büyük kırıklar, orta düzey kanamalar.
• Yeşil (Ayakta Tedavi): Hafif yaralanmaları olan, kendi başına yürüyebilen ve beklemeye tahammülü olan kişiler. Küçük kesikler, burkulmalar.
• Siyah (Müdahale Yapılmaz): Yaşam bulgusu olmayan veya mevcut kaynaklarla kurtarılma olasılığı son derece düşük olan yaralılar.

Triaj kararları son derece zordur ve duygusal yük taşır. Ancak sınırlı kaynakların en fazla kişiye fayda sağlayacak şekilde dağıtılması için gereklidir. İlk yardımcılar olarak basit bir triaj yapabilmek, çok yaralılı olaylarda büyük fark yaratabilir.

Kurtarma (Deriye Yatış) Pozisyonu

Bilinci kapalı ancak nefes alan bir kişi, hava yolunun açık kalması ve olası kusmanın boğulma riskini önlemek amacıyla kurtarma pozisyonuna alınmalıdır. Kurtarma pozisyonu şu şekilde uygulanır:

1. Kişinin size yakın olan kolunu vücuda dik olarak yana açın, dirseğinden bükün ve avuç içi yukarı bakacak şekilde yerleştirin.
2. Diğer kolunu göğsünün üzerinden geçirerek, elin sırtını size yakın olan yanağın altına yerleştirin.
3. Size uzak olan dizini bükün ve bacağı yukarı çekin.
4. Bükülmüş dizden tutarak kişiyi yavaşça kendinize doğru yuvarlayın.
5. Üstteki bacağı kalça ve diz 90 derece olacak şekilde ayarlayarak stabilize edin.
6. Başı hafifçe geriye iterek hava yolunun açık kaldığından emin olun.
7. Düzenli aralıklarla (her 30 dakikada) solunumu kontrol edin.

Dikkat: Boyun veya omurga yaralanması şüphesi varsa, kurtarma pozisyonuna almayın. Kişiyi bulunduğu pozisyonda sabit tutun ve hava yolunu elle açık tutarak sağlık ekibini bekleyin. Yalnızca kusmaya başlarsa ve hava yolu tehlikeye girerse, son çare olarak dikkatli bir şekilde çevirin.

Değerlendirme Sonuçlarını Kaydetme ve Aktarma

Yaptığınız değerlendirmelerin sonuçlarını mümkün olduğunca kayıt altına alın. Gelen sağlık ekibine şu bilgileri aktarmanız tedavi sürecini hızlandıracaktır:

• Olayın ne zaman ve nasıl gerçekleştiği
• Yaralının bilinç durumu (AVPU) ve zaman içindeki değişimi
• Solunum ve dolaşım bulguları
• Tespit edilen yaralanmalar
• Uygulanan ilk yardım müdahaleleri
• SAMPLE bilgileri (yaralı veya yakınlarından alınabildiyse)
• Yaralının bilinen alerjileri ve kullandığı ilaçlar

Sonuç olarak; Hasta ve yaralının sistematik olarak değerlendirilmesi, doğru müdahale kararlarının alınmasının ve hayat kurtarmanın temelidir. ABCDE yaklaşımı ve AVPU bilinç ölçeğini öğrenmek, her bireyin ilk yardım beceri setinin vazgeçilmez parçasıdır. Sertifikalı ilk yardım eğitimi alarak bu değerlendirmeleri uygulamalı olarak deneyimleyebilirsiniz.